De GIDO Stichting, opgericht in 1998, heeft als centraal doel het geven van een impuls aan duurzame ontwikkeling op lokaal niveau. Daartoe zijn een 20-tal gemeentelijke projecten (‘pilots’) ondersteund waarin wordt gestreefd naar het concreet maken van duurzame ontwikkeling. In deze pilots is gewerkt langs vier GIDO werkprincipes:
duurzaam - integraal – gebiedsgericht - met de burger centraal.
Veel kennis is beschikbaar maar niet altijd toegesneden op de praktijk van alle dag. Daartoe zijn door GIDO een aantal onderzoeken verricht. Zowel op gebied van de inhoud (hoe verhoudt duurzaamheid zich dat tot leefbaarheid en stedelijke vernieuwing, hoe een gebied niet sectoraal te typeren), het proces (wat is een duurzame, integrale aanpak) als op het gebied van kennismanagement en de rol van de rijksoverheid.
Dit rapport brengt de opbrengsten van de pilots en onderzoeken in beeld en, nog belangrijker, trekt de lessen voor toekomstige projecten. Deze lessen zijn uitgesplitst naar inhoud en proces.
De GIDO principes nader beschouwd
Een centrale les is dat de vier gido principes met elkaar samenhangen: duurzaamheid betekent integraal werken. Dat kan prima gestalte krijgen via een gebiedsgerichte aanpak dat ook weer positief werkt richting de actieve betrokkenheid van partijen. Gelijktijdig en in samenhang werken aan een integraal, duurzaam, gebiedsgericht perspectief dat gezamenlijk met betrokkenen vorm krijgt, geeft meerwaarde aan projecten. De conclusies per werkprincipe zijn:
Duurzaamheid:
• Het werken aan duurzame ontwikkeling vraagt om een strategische visie én om projecten die deze visie vertalen in concrete doelstellingen en resultaten.
• Een cruciaal onderdeel van deze visie betreft ook het rendement van duurzaamheid: wat brengt het element duurzaamheid aan extra materiële en immateriële baten worden op korte en lange termijn mee, welke toekomstige kosten worden vermeden.
• Duurzame ontwikkeling kan vaak beter gestart worden vanuit de visie van betrokkenen op hun leefomgeving dan vanuit duurzaamheid als abstract doel op zichzelf.
Integraliteit:
• Integraliteit ontstaat wanneer problemen en oplossingen uit verschillende perspectieven aan elkaar worden gekoppeld. Dan kunnen juist vernieuwende oplossingen in beeld komen die vanuit een eenzijdig en sectoraal perspectief niet mogelijk zijn.
• Integraal werken betekent niet altijd met iedereen praten Het betekent wel dat actoren die relevante belangen vertegenwoordigen mede verantwoordelijkheid krijgen in het proces.
• Integraal werken betekent dat sectordeskundigen zich dienstbaar opstellen aan de oplossing van integraal geformuleerde wensen en problemen.
Gebiedsgericht:
• Een project waarin de relevante actoren gezamenlijk werken aan de toekomst van een gebied levert meer kwaliteit dan een sectorale benadering vanuit een enkele actor.
• De gebiedsgerichte benadering stelt het denken over en betrokken raken bij de kwaliteit van de eigen leefomgeving centraal.
• De verbinding van het gebied met andere schaalniveaus en gebieden moet daarbij in het oog gehouden worden. De context van een gebied is van belang bij gebiedsgericht werken.
De burger centraal:
• De betrokkenheid van ‘ervaringsdeskundigen’ verhoogt de kwaliteit van een project.
• De burger centraal is wat anders dan het klassieke inspraakmodel. Betrokkenheid is nodig vanaf het eerste moment.
• Naast “de burger” moeten ook de andere actoren in een gebied betrokken worden.
Goed procesmanagement is een cruciale succesfactor: tien tips voor gemeenten:
1. Begin met een oriëntatiefase, waarin helder wordt wat de startpositie is van waaruit je wilt werken. Wil je de aanpak inbrengen in reeds lopende initiatieven, stel dan goed vast wat de nul positie is, zowel inhoudelijk als procesmatig. Succesfactoren bij de start zijn:
o Gevoel van urgentie (bijvoorbeeld door meervoudige problematiek).
o Er ligt nog weinig vast aan visie en standpunten en oude afspraken of contracten.
o Enkele bevlogen enthousiastelingen bij verschillende actoren; bij voorkeur ook in de politiek.
2. Baken het gebied af en maak een analyse van de actoren die in of bij het gebied belangen hebben.
3. Betrek alle relevante actoren zo vroeg mogelijk in het proces en maak een onderscheid tussen actoren die alleen komen halen en die komen “halen en brengen”.
4. Wees creatief in de werkvormen waarin je actoren betrekt; zoek vormen waarin mensen persoonlijk betrokken worden.
5. Stel de gemeentelijke inhoudelijke en financiële randvoorwaarden vast waarbinnen het project/proces moet opereren. Dit vraagt om een strategische visie die het kader biedt voor het project en door de betrokken stakeholders gevuld kan worden.
6. Begin als gemeente niet met het zelf inhoudelijk invullen van de term “duurzaamheid”, maar begin met aan te sluiten bij wat bewoners, bedrijven en andere in het gebied werkzame organisaties belangrijk vinden voor de leefkwaliteit van “hun” gebied en sluit daar bij aan.
7. Stimuleer een vertaling in concrete (deel)projecten die op korte termijn ook resultaat opleveren in termen van merkbare of meetbare verbetering in de leefomgeving. Stimuleer dat het eigenaarschap van de deelprojecten bij verschillende actoren komt te liggen en niet alleen bij de gemeente.
8. Als het project eenmaal loopt wordt de projectleider vaak geheel in beslag genomen door het project en het proces. Zorg ervoor dat naast de projectleider een persoon als “verbindingsofficier” werkt, die ervoor waakt dat de verbinding met de omgeving van het project onderhouden wordt.
9. Zoek een intervisie/leernetwerk op van projectleiders en bestuurders die in andere gemeenten met hetzelfde type projecten bezig zijn en organiseer regelmatig intervisiebijeenkomsten. Maak gebruik van kennis en ervaring die in gelijksoortige projecten is opgedaan. Betrek ook kenniscentra voor ondersteuning; bouw ook daar een netwerk bij op. Studenten kunnen bijvoorbeeld rendementsonderzoek als stageopdracht uitvoeren.
10. Kleine stapjes verhogen de kans op continuïteit. Ook kleine stapjes zijn een succes. Besteedt aandacht aan het vieren van successen en het in beeld brengen van het rendement van de inspanningen; dit verhoogt de kans op continuïteit.