In de gebouwde omgeving kan een duurzame ontwikkeling met de burger centraal in gang worden gezet door duurzaamheid met leefbaarheid te vertanden. In theorie kan leefbaarheid onderdeel uitmaken van duurzaamheid, maar in de praktijk bestaan er conflicten tussen beide aandachtgebieden. Leefbaarheid is een voorwaarde voor een duurzame ontwikkeling en onderscheidt zich daarmee sterk van de milieuthema’s. Energie- of waterbesparing hebben een aantoonbaar duurzaamheideffect, dit geldt niet voor leefbaarheid. Leefbaarheid kan en hefboomwerking hebben voor een duurzame ontwikkeling, maar is vanuit een duurzaamheidperspectief geen doel op zich.
De goede oplossing bestaat niet, maar er is wel een oplossingsruimte te benoemen. Voorop staat dat differentiatie van groot belang is. Op het moment bouwen wij veel grondgebonden woningen met allen dezelfde levensduur, in wijken met een dichtheid van ca. 30 wo/ha. Differentiatie betekent ook tijdelijke woonvormen, bouwen voor de eeuwigheid, groene woonmilieus en werkelijk verdichten. Ook zelfbouw, particulier opdrachtgeverschap of bouwen voor zorgenlozen en zorgbehoevenden zijn vormen van differentiatie. De veelheid aan mogelijke oplossingen hebben natuurlijk wel een gemeenschappelijke deler. Deze bestaat uit de universele voorwaarden voor duurzaam leefbaar bouwen en wonen.
Hierbij een aantal ideeën, het uitgebreide rapport is te verkrijgen via de GIDO publicaties. Partner in het onderzoek was de TU Delft, schrijver Machiel van Dorst.
1 Een gecontroleerde woonomgeving
In een veilige omgeving hebben de bewoners een gevoel van controle. Dit kan informele controle zijn (de bewoners zelf) of een formele controle (beheer en politie). Bij de eerste vorm ligt de verantwoordelijkheid bij de betrokkenen en is daarmee duurzamer.
2 Sociale cohesie
Een buurt is geen gemeenschap, maar mag ook niet anoniem zijn. Hiervoor is een bepaalde mate van sociale cohesie noodzakelijk. De sociale omgeving mag niet te heterogeen zijn, de fysiek omgeving mag niet te massaal zijn.
3 Afwezigheid van overlast
Hinder voor de één kan geen probleem voor een ander vormen. Locatie- en mensspecifieke oplossingen zijn dus wenselijk. Los van deze variatie moet de overheid gezondheid en veiligheid van burgers waarborgen. Dit basisniveau geldt voor iedereen en overal.
4 Multifunctionele woonomgeving
Een multifunctioneel en gedifferentieerde wijk is sociaal veiliger en heeft een grotere veerkracht. Een wijk moet niet alleen verschillende functies herbergen, maar ook woningen met verschillende levensduren. De toekomst van een nieuwbouw wijk is gebaat bij witte vlekken op de kaart.
5 Natuur in de stad
Ruim driekwart van de Nederlanders wil wonen in een groen omgeving: wonen naast de natuur, in de natuur, met de natuur, als de natuur. Groene woonmilieus zijn niet alleen leefbaar, maar ook duurzaam. Ze moeten niet alleen beoordeelt worden op ruimte beslag, maar ook op de mate van groene dooradering en de milieubetrokkenheid van de bewoners.
6 Attractieve woonomgeving / identiteit
Duurzaamheid is dierbaarheid (prof. de Jonge). Een woonomgeving met een cultuur-historische waarde die alles overleeft is duurzaam en leefbaar.
De sociale omgeving heeft een grote invloed op de leefbaarheid. De gebouwde omgeving op zich zelf heeft mogelijk minder invloed op de mate van leefbaarheid, maar is wel faciliterend voor het functioneren van de sociale omgeving. Het feit dat de fysieke omgeving sociale cohesie faciliteert wil overigens niet zeggen dat de fysieke omgeving sociale cohesie genereert.